Aktualizacja 12 listopada 2026
Założenie pompy ciepła powietrze-woda w domu jednorodzinnym o powierzchni 120–150 m² kosztuje zwykle 30 000–50 000 zł brutto, a gruntowej pompy ciepła z odwiertami ok. 60 000–100 000 zł. To pełny budżet obejmujący urządzenie, osprzęt, montaż, prace elektryczne i dostosowanie kotłowni. Dotacja i ulga termomodernizacyjna mogą obniżyć wydatek o kilka, a nawet kilkadziesiąt tysięcy złotych, jeśli spełnisz warunki konkretnego programu.
Poradnik jest przeznaczony dla właścicieli domów, którzy wymieniają stary kocioł albo wybierają ogrzewanie do nowego budynku. Wyjaśniam, ile kosztuje założenie pompy ciepła na poszczególnych etapach inwestycji, jakie wydatki wiążą się z przygotowaniem budynku, instalacją elektryczną i eksploatacją oraz jak uwzględnić dofinansowanie. Na końcu przedstawiam trzy przykładowe wyliczenia. Podane kwoty są orientacyjnymi widełkami rynkowymi brutto. Porównaj je z ofertami lokalnych instalatorów, ponieważ ceny urządzeń i robocizny różnią się regionalnie i sezonowo.
Ile kosztuje założenie pompy ciepła w domu jednorodzinnym?
Koszt zależy przede wszystkim od rodzaju dolnego źródła, czyli miejsca, z którego pompa pobiera ciepło, oraz zakresu przeróbek w domu. Pompa powietrze-woda wykorzystuje ciepło z powietrza zewnętrznego i nie wymaga prac ziemnych, dlatego jej instalacja jest najtańsza na starcie. Gruntowa pompa ciepła pobiera energię z ziemi przez sondy lub kolektor. Wymaga to dodatkowych prac, w tym odwiertów przy sondach pionowych, ale zimą taki system pracuje wydajniej.
Orientacyjne koszty kompletnej inwestycji w typowych sytuacjach:
| Sytuacja | Typowe rozwiązanie | Koszt brutto z montażem |
|---|---|---|
| Nowy, dobrze ocieplony dom 120–150 m², ogrzewanie podłogowe | monoblok powietrze-woda 6–8 kW | ok. 30 000–40 000 zł |
| Ocieplony dom ok. 150 m², grzejniki i podłogówka | powietrze-woda 8–10 kW z buforem | ok. 35 000–50 000 zł |
| Starszy dom po dociepleniu, wymiana kotła węglowego | powietrze-woda 10–12 kW, demontaż kotła, wymiana części grzejników | ok. 45 000–65 000 zł |
| Dom z kotłem gazowym, który zostaje jako wsparcie | pompa powietrze-woda w układzie hybrydowym | ok. 30 000–45 000 zł |
| Duża działka z miejscem na wykop | pompa gruntowa z kolektorem poziomym | ok. 50 000–80 000 zł |
| Dom z dojazdem dla wiertnicy | pompa gruntowa 8–10 kW z odwiertami pionowymi | ok. 60 000–100 000 zł |
Szerokie przedziały cenowe wynikają z tego, że urządzenie stanowi tylko część wydatków. W analizach kompletnych ofert sama pompa z podstawowym montażem często odpowiada za nieco ponad połowę kosztu. Pozostała kwota obejmuje zasobnik, bufor, armaturę, instalację elektryczną i połączenia z istniejącym ogrzewaniem.
Ostrożnie podchodź do reklam typu „pompa ciepła z montażem od 20 tys. zł”. Taka cena zwykle obejmuje urządzenie i ustawienie go na fundamencie, bez zasobnika ciepłej wody, bufora czy prac w kotłowni. Porównuj oferty z takim samym, szczegółowo rozpisanym zakresem.
Z czego składa się koszt założenia pompy ciepła?
Pełny koszt inwestycji obejmuje kilka etapów. Rzetelny kosztorys powinien zawierać każdą z poniższych pozycji albo jednoznacznie wskazywać, że nie została uwzględniona.
- Audyt i dobór mocy – audyt energetyczny domu kosztuje zwykle ok. 1300–1800 zł i jest obowiązkowy w programie Czyste Powietrze. Bez dotacji wystarczy obliczenie zapotrzebowania na ciepło przez projektanta lub instalatora, którego koszt wynosi od kilkuset do ok. 2000 zł.
- Urządzenie – pompa powietrze-woda o mocy 6–12 kW kosztuje ok. 15 000–30 000 zł, natomiast jednostka gruntowa ok. 30 000–50 000 zł bez dolnego źródła.
- Dolne źródło (tylko przy pompie gruntowej) – odwierty pionowe albo kolektor poziomy kosztują zwykle od ok. 15 000 do ponad 30 000 zł. Cena zależy od długości sond, rodzaju gruntu i możliwości dojazdu wiertnicy.
- Osprzęt – zasobnik ciepłej wody o pojemności 200–300 l to ok. 3000–6000 zł, bufor ok. 2000–5000 zł (nie każda instalacja go wymaga), a grupa pompowa, zawory, filtry i naczynie przeponowe łącznie ok. 1500–4000 zł.
- Robocizna – posadowienie jednostki, podłączenie hydrauliczne, okablowanie i uruchomienie kosztują zwykle ok. 4000–10 000 zł, niezależnie od mocy pompy.
- Prace elektryczne – wykonanie osobnego obwodu z zabezpieczeniami, a czasem zmiana zasilania z jednej na trzy fazy, oznaczają wydatek od ok. 1000 zł do kilku tysięcy złotych.
- Przeróbki w kotłowni – demontaż starego kotła, płukanie instalacji i wymiana części grzejników mogą zwiększyć budżet o kilka do kilkunastu tysięcy złotych.
- Formalności przy kotle na paliwo stałe – w programie Czyste Powietrze stare źródło trzeba trwale odłączyć, a przewód kominowy dostosować. Potwierdzenie przez kominiarza lub osobę z odpowiednimi uprawnieniami budowlanymi zwykle kosztuje dodatkowe kilkaset złotych.
Koszty ukryte, o które warto zapytać przed podpisaniem umowy
Najwięcej nieporozumień dotyczy prac pominiętych w wycenie. Zapytaj instalatora o:
- fundament lub konsolę pod jednostkę zewnętrzną oraz odprowadzenie skroplin, które zimą mogą zamarzać na chodniku,
- zabezpieczenie przed zamarznięciem w pompie typu monoblok, czyli glikol albo zawory antyzamrożeniowe,
- koszt corocznych przeglądów, zwykle ok. 300–800 zł rocznie, od których często zależy utrzymanie gwarancji,
- przebicia przez ścianę i naprawę elewacji po poprowadzeniu rur,
- wywóz urobku i dokumentację odwiertów przy pompie gruntowej, którą zwykle przygotowuje firma wiertnicza.
Czy przed założeniem pompy ciepła trzeba ocieplić dom i wymienić grzejniki?
Nie zawsze. Stan budynku wpływa jednak na wymaganą moc pompy, a ta w dużej mierze decyduje o cenie urządzenia. Pompę dobiera się do zapotrzebowania na ciepło, czyli mocy potrzebnej do ogrzania domu w najzimniejsze dni, a nie wyłącznie na podstawie metrażu.
Orientacyjne zapotrzebowanie na ciepło wynosi:
- nowy, dobrze ocieplony dom – ok. 30–50 W/m²,
- dom z lat 90. po dociepleniu – ok. 60–80 W/m²,
- dom nieocieplony – nawet ponad 100 W/m².
Dom o powierzchni 150 m² może więc potrzebować pompy o mocy 5 kW albo 15 kW. Większe urządzenie kosztuje więcej, przy pompie ekosed.pl/ gruntowej wymaga dłuższych odwiertów, a później może generować wyższe rachunki.
W jakiej kolejności planować prace?
Najpierw ocieplenie, potem dobór pompy. Urządzenie dobrane do nieocieplonego domu może okazać się przewymiarowane po termomodernizacji. Częste włączanie i wyłączanie obniża sprawność oraz skraca żywotność sprężarki.
Jeśli obecnie nie masz budżetu na ocieplenie, poinformuj instalatora o planach na najbliższe lata. Pozwoli to dobrać pompę o dużym zakresie modulacji mocy.
W programie Czyste Powietrze zakres prac wynika z audytu energetycznego. Przy niskim wskaźniku zapotrzebowania na energię można sfinansować samą wymianę źródła ciepła. W słabiej ocieplonych budynkach program łączy ją z termomodernizacją. Wynik audytu pozwala ustalić zakres inwestycji przed zamknięciem budżetu.
Kiedy trzeba wymienić grzejniki?
Pompa ciepła pracuje najtaniej przy niskiej temperaturze zasilania, czyli 30–40°C, typowej dla ogrzewania podłogowego. Z grzejnikami może pracować efektywnie, jeśli podczas mrozów wystarczy temperatura wody ok. 50–55°C. Każdy kolejny stopień obniża efektywność pompy o kilka procent.
Prosty test możesz przeprowadzić jeszcze przy starym kotle. W chłodny dzień obniż temperaturę wody w instalacji do ok. 50°C i sprawdź, czy pomieszczenia nadal są odpowiednio ogrzane. Jeśli w kilku pokojach robi się chłodno, zwykle wystarczy wymiana znajdujących się tam grzejników na większe. Koszt takiej modernizacji wynosi od kilku do kilkunastu tysięcy złotych, bez konieczności kucia posadzek pod ogrzewanie podłogowe.
Czy do pompy ciepła trzeba zwiększyć moc przyłączeniową?
Często tak, szczególnie w starszych domach z jednofazowym przyłączem. Sprężarka pompy o mocy grzewczej 8 kW pobiera zwykle 2–3 kW energii elektrycznej. Podczas mrozów może dodatkowo uruchamiać się grzałka wspomagająca o mocy 3–9 kW. Jednocześnie w domu działają inne urządzenia, takie jak kuchenka, czajnik czy pralka.
Trzeba rozróżnić dwa pojęcia:
- moc przyłączeniowa – maksymalna moc, na jaką pozwala przyłącze domu,
- moc umowna – moc zapisana w umowie z operatorem, która nie może przekraczać mocy przyłączeniowej.
Zwiększenie mocy wymaga złożenia wniosku do operatora sieci dystrybucyjnej. Opłatę za przyłączenie oblicza się od każdego kilowata mocy. Wynosi ona zwykle kilkadziesiąt złotych za kW, zależnie od taryfy operatora i rodzaju przyłącza.
Jeśli potrzebna jest przebudowa przyłącza lub zmiana zasilania z jednej na trzy fazy, łączny koszt może wynieść od kilkuset złotych do ok. 3000 zł i więcej. Wniosek najlepiej złożyć na etapie wyboru oferty, ponieważ procedura u operatora zajmuje czas.
Jaka taryfa za prąd opłaca się przy pompie ciepła?
W taryfie jednostrefowej G11 kilowatogodzina kosztuje obecnie ok. 0,96–1,10 zł brutto z dystrybucją, zależnie od operatora. W tańszej strefie taryf dwustrefowych G12 i G12w cena spada do ok. 0,60–0,73 zł brutto. Pompa z zasobnikiem ciepłej wody i buforem może przenieść znaczną część pracy na noc i godziny popołudniowe.
Taryfa dwustrefowa zaczyna się opłacać, gdy w tańszych godzinach zużywasz mniej więcej jedną czwartą energii albo więcej. Dokładny próg zależy od stawek operatora. Ponieważ ceny zmieniają się co roku, porównaj taryfy na podstawie własnego rachunku i przewidywanego rozkładu zużycia energii.
Jakie dofinansowanie obniża koszt założenia pompy ciepła?
Możliwość uzyskania wsparcia zależy od obecnego źródła ogrzewania i tego, czy dom jest użytkowany, czy dopiero powstaje. Wymiana starego kotła na paliwo stałe może kwalifikować się do programu Czyste Powietrze, a zakup pompy do nowego budynku do programu Moje Ciepło. Ulga termomodernizacyjna i niższy VAT działają niezależnie od dotacji.
Czyste Powietrze – wymiana starego kotła na węgiel lub drewno
Program Czyste Powietrze finansuje wymianę nieefektywnego źródła ciepła na paliwo stałe, czyli kotła poniżej 5. klasy, w domach jednorodzinnych. Wysokość dotacji zależy od dochodu:
| Poziom | Próg dochodowy | Pompa powietrze-woda | Pompa gruntowa + dolne źródło |
|---|---|---|---|
| Podstawowy | roczny dochód wnioskodawcy do 135 000 zł | do 14 080 zł | do 18 000 zł + 8 000 zł |
| Podwyższony | do 2 250 zł na osobę miesięcznie (jednoosobowe: 3 150 zł) | do 24 640 zł | do 31 500 zł + 14 000 zł |
| Najwyższy | do 1 300 zł na osobę miesięcznie (jednoosobowe: 1 800 zł) lub prawo do określonych zasiłków | do 35 200 zł | do 45 000 zł + 20 000 zł |
Kwoty dotyczą pomp o podwyższonej klasie efektywności energetycznej. Najważniejsze warunki:
- Audyt energetyczny jest obowiązkowy, a program pokrywa jego koszt do 1200 zł.
- Pompa musi znajdować się na liście zielonych urządzeń i materiałów (ZUM) w dniu zakupu i montażu.
- Dotacja jest liczona od kosztów netto, więc VAT zawsze płacisz z własnych pieniędzy.
- Wniosek składa się przed zakupem. Pompa kupiona wcześniej albo spoza listy ZUM nie zostanie rozliczona.
Dom ogrzewany gazem nie otrzyma z tego programu dotacji na samą wymianę kotła na pompę. Zasady programu były kilkukrotnie zmieniane, a kolejne zmiany są w przygotowaniu. Dlatego przed podpisaniem umowy z instalatorem sprawdź obowiązujące limity w wojewódzkim funduszu ochrony środowiska.
Moje Ciepło – pompa w nowym domu
Program Moje Ciepło zapewnia do 7000 zł dotacji na pompę powietrzną i do 21 000 zł na gruntową w nowym domu jednorodzinnym. Dofinansowanie obejmuje do 30% kosztów kwalifikowanych, a przy Karcie Dużej Rodziny do 45%. Limity kwotowe pozostają takie same. Budynek musi mieć niższe zapotrzebowanie na energię, niż wymagają przepisy, a wniosek składa się po zakończeniu inwestycji.
Program dobiega końca. Okres, w którym trzeba ponieść koszty, wkrótce się kończy, a nabór wniosków przedłużono tylko o dwa miesiące i może zakończyć się wcześniej po wyczerpaniu środków. Jeśli budujesz dom, sprawdź terminy przed zaplanowaniem montażu.
Ulga termomodernizacyjna
Właściciel lub współwłaściciel domu jednorodzinnego może skorzystać z ulgi termomodernizacyjnej i odliczyć od dochodu wydatki na pompę ciepła wraz z niezbędną infrastrukturą, maksymalnie do 53 000 zł. Każdy z małżonków ma własny limit, więc łącznie mogą odliczyć do 106 000 zł. Odliczeniu podlega jedynie część kosztów niepokryta dotacją, a budynek nie może być w budowie.
Ulga nie oznacza zwrotu 53 000 zł. Przy wykorzystaniu pełnego limitu podatek zmniejszy się o ok. 6360 zł przy stawce 12%, o ok. 10 070 zł przy podatku liniowym 19% i o ok. 16 960 zł przy stawce 32%.
Niższy VAT przy montażu
Jeśli firma kupuje i montuje pompę w domu mieszkalnym o powierzchni do 300 m², może zastosować stawkę VAT 8% zamiast 23%. Przy inwestycji kosztującej 40 000 zł netto różnica wynosi 6000 zł. Niższa stawka nie dotyczy zakupu samego urządzenia bez usługi montażu.
Ile realnie zapłacisz za założenie pompy ciepła po dotacjach?
Rzeczywisty koszt można oszacować, odejmując od ceny z oferty uzyskaną dotację i oszczędność podatkową wynikającą z ulgi. Trzy przykłady pokazują, jak wynik zależy od sytuacji budynku. Kwoty są poglądowe i zawierają 8% VAT.
Przykład 1: nowy dom z ogrzewaniem podłogowym
Dom o powierzchni 140 m² w budowie, pompa powietrze-woda 7 kW, kompletna instalacja za 36 000 zł.
- Moje Ciepło – 30% kosztów to 10 800 zł, ale limit dotacji dla pompy powietrznej wynosi 7000 zł.
- Ulga termomodernizacyjna – nie przysługuje, ponieważ pompę zamontowano w budynku w budowie.
- Realny koszt – 36 000 zł − 7000 zł = ok. 29 000 zł.
Przykład 2: wymiana kotła węglowego w starszym domu
Docieplony dom o powierzchni 150 m² z lat 90., stary kocioł na węgiel, pompa powietrze-woda 10 kW za 50 000 zł netto, czyli 54 000 zł brutto. Gospodarstwo spełnia kryterium podwyższonego poziomu dofinansowania w programie Czyste Powietrze.
- Dotacja – 70% kosztów netto to 35 000 zł, ale limit wynosi 24 640 zł.
- Wkład własny – 54 000 zł − 24 640 zł = 29 360 zł.
- Ulga – odliczenie 29 360 zł od dochodu przy stawce 12% daje ok. 3520 zł mniej podatku.
- Audyt – ok. 1500 zł, z czego program zwraca 1200 zł.
- Realny koszt – ok. 26 100 zł razem z dopłatą do audytu.
Przy niskich dochodach korzyść podatkowa może być mniejsza od wyliczonej, ponieważ wysokość odliczenia jest ograniczona osiągniętym dochodem.
Przykład 3: dom ogrzewany gazem
Dom o powierzchni 150 m² z kotłem gazowym, pompa powietrze-woda 9 kW za 45 000 zł. Czyste Powietrze nie obejmuje tej inwestycji, więc pozostaje ulga termomodernizacyjna.
- Ulga – małżonkowie będący współwłaścicielami domu odliczają po 22 500 zł.
- Oszczędność podatkowa – przy stawce 12% wynosi 2 × 2700 zł = 5400 zł.
- Realny koszt – 45 000 zł − 5400 zł = ok. 39 600 zł.
Gdyby całą kwotę odliczała osoba w progu podatkowym 32%, podatek zmniejszyłby się o ok. 14 400 zł. Koszt tej samej inwestycji po uwzględnieniu ulg może więc wynosić od ok. 30 600 do 39 600 zł, zależnie od sytuacji podatkowej właścicieli.
Ile kosztuje pierwszy rok z pompą ciepła i jakich błędów unikać?
Po uruchomieniu pompy głównym wydatkiem jest energia elektryczna, a dodatkowym coroczny przegląd. Koszt ogrzewania zależy od zapotrzebowania budynku na ciepło, SCOP, czyli średniej sezonowej efektywności pompy, i ceny kilowatogodziny.
Przykład dla ocieplonego domu o powierzchni 150 m²:
- Zapotrzebowanie na ciepło do ogrzewania i przygotowania ciepłej wody – ok. 15 000 kWh rocznie.
- Pompa powietrze-woda o SCOP 3,5 zużyje ok. 15 000 / 3,5 ≈ 4300 kWh prądu.
- Według stawek jednego z dużych operatorów oznacza to ok. 4200 zł w taryfie G11 i ok. 3500 zł w G12, jeśli 60% energii przypada na tańszą strefę. Kwoty nie obejmują opłat stałych.
Dolicz do tego przegląd kosztujący ok. 300–800 zł. Po pierwszym sezonie instalator może skorygować krzywą grzewczą, czyli zależność temperatury wody od temperatury zewnętrznej. Taka regulacja często obniża zużycie energii bardziej niż sama zmiana taryfy. Ponieważ ceny prądu zmieniają się co roku, przelicz przykład według stawek z własnego rachunku.
Błędy, które najbardziej podnoszą koszt
Najdroższe pomyłki mogą pojawić się jeszcze przed rozpoczęciem montażu:
- Zakup przed złożeniem wniosku o dotację albo wybór modelu spoza listy ZUM – może spowodować utratę kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych dofinansowania.
- Liczenie dotacji od ceny brutto – w programie Czyste Powietrze dotację oblicza się od kosztów netto, więc VAT pozostaje po Twojej stronie.
- Dobór mocy „na metry” – przewymiarowana pompa jest droższa i często się włącza i wyłącza. Za mała nadmiernie wykorzystuje grzałkę elektryczną, która zamienia 1 kWh prądu na 1 kWh ciepła.
- Montaż przed ociepleniem zaplanowanym na najbliższe lata – po termomodernizacji pompa może okazać się przewymiarowana.
- Pominięcie przyłącza w harmonogramie – bez zwiększenia mocy pompa może czekać na uruchomienie albo powodować wyłączanie zabezpieczeń podczas mrozów.
- Porównywanie ofert wyłącznie po cenie końcowej – oferta powinna określać model pompy i jej SCOP, zasobnik, bufor, armaturę, prace elektryczne, demontaż starego kotła, uruchomienie oraz warunki gwarancji.
Aby ustalić, ile kosztuje założenie pompy ciepła w konkretnym domu, zacznij od obliczenia zapotrzebowania na ciepło lub audytu. Następnie sprawdź dostępne programy dofinansowania i przysługujące ulgi podatkowe. Na tej podstawie porównaj trzy oferty obejmujące ten sam, szczegółowo rozpisany zakres prac. Pozwoli to oszacować rzeczywisty koszt inwestycji po dotacjach z dokładnością do kilkuset złotych.
Przy takim wydatku najpierw zrobiłabym audyt, a dopiero później zaczęła szukać konkretnej pompy.
Cena urządzenia to jedno, ale osprzęt i przebudowa kotłowni potrafią mocno zmienić końcowy rachunek. Porównywałbym tylko kosztorysy z wyszczególnionym zasobnikiem, armaturą, elektryką i uruchomieniem.
Nie jestem przekonana, że wymiana kotła gazowego na pompę ciepła zawsze ma ekonomiczne uzasadnienie. Jeśli obecna instalacja działa prawidłowo, trzeba policzyć różnicę w kosztach ogrzewania i uwzględnić kilkadziesiąt tysięcy złotych inwestycji. Sama możliwość skorzystania z ulgi podatkowej nie oznacza jeszcze szybkiego zwrotu. Dużo zależy od izolacji domu i cen energii.
Przy starszym domu zacząłbym od sprawdzenia grzejników. Jeśli instalacja potrzebuje bardzo wysokiej temperatury zasilania, nawet dobra pompa może pracować mniej ekonomicznie. Wymiana kilku grzejników może być rozsądniejsza niż remont całej podłogi.
Zwiększenie mocy przyłączeniowej warto sprawdzić jeszcze przed podpisaniem umowy z instalatorem.
Trochę brakuje mi mocniejszego podkreślenia, że nie każda instalacja potrzebuje bufora. W kosztorysach pojawia się on często jako standardowy element, tymczasem jego zasadność powinna wynikać z konkretnego układu hydraulicznego. Zapytałbym wykonawcę, dlaczego proponuje właśnie takie rozwiązanie i jakie będą konsekwencje jego zastosowania.
Przy Czystym Powietrzu szczególnie pilnowałabym kolejności formalności i sprawdzenia listy ZUM. Utrata dotacji przez zbyt wczesny zakup urządzenia byłaby bardzo kosztowną pomyłką. Nie polegałabym wyłącznie na zapewnieniach sprzedawcy, tylko samodzielnie zweryfikowała warunki programu.
Czy przy pompie gruntowej koszt odwiertów obejmuje również dokumentację geologiczną i uporządkowanie terenu?
Porównanie pompy powietrznej z gruntową powinno obejmować również późniejsze rachunki, a nie sam montaż. Różnica w koszcie początkowym jest duża, ale przy długim okresie użytkowania warto sprawdzić, czy wyższa efektywność gruntowej rzeczywiście uzasadni dopłatę. Nie zakładałabym tego z góry. W małym, dobrze ocieplonym domu wynik może być zupełnie inny niż w dużym budynku z wysokim zapotrzebowaniem na ciepło.
Przy wyborze taryfy G12 sprawdziłbym, ile prądu rzeczywiście można zużyć w tańszych godzinach.
Roczne koszty ogrzewania z przykładu są dobrym punktem odniesienia, ale nie traktowałabym ich jako prognozy dla każdego domu o podobnym metrażu. Znaczenie ma przecież zapotrzebowanie na ciepło, temperatura zasilania i faktyczny SCOP. Do tego dochodzi przygotowanie ciepłej wody oraz sposób użytkowania budynku. Przed decyzją poprosiłabym instalatora o wyliczenie zużycia energii dla własnej instalacji.
W całym budżecie uwzględniłbym jeszcze coroczny serwis i warunki gwarancji. Nawet jeśli przegląd kosztuje kilkaset złotych, przez kilkanaście lat robi się z tego zauważalna kwota. Dobrze byłoby też ustalić, kto zajmie się urządzeniem w razie awarii zimą.