Aktualizacja 17 października 2026
Uzależnienia dzielą się na dwie główne grupy: uzależnienia od substancji psychoaktywnych, takich jak alkohol, nikotyna, leki uspokajające i przeciwbólowe, opioidy, stymulanty, przetwory konopi czy nowe substancje psychoaktywne, oraz uzależnienia behawioralne, związane z wykonywaniem określonych czynności. Do tej drugiej grupy zalicza się przede wszystkim hazard i granie w gry, a w szerszym znaczeniu mówi się również o problematycznym korzystaniu z internetu i mediów społecznościowych, zakupach, pracy, seksie czy jedzeniu. Najczęstsze uzależnienia w Polsce dotyczą alkoholu i nikotyny, choć coraz większym problemem stają się także leki i hazard online. Poszczególne rodzaje różnią się objawami i zagrożeniami dla zdrowia. Łączy je utrata kontroli oraz kontynuowanie zachowania mimo ponoszonych szkód.
Jakie są uzależnienia? Podział według klasyfikacji medycznych
Uzależnienie jest przewlekłym zaburzeniem, w którym człowiek traci kontrolę nad używaniem substancji lub wykonywaniem określonej czynności i kontynuuje ją pomimo wyraźnych szkód. Rozpoznanie opiera się na kryteriach zawartych w klasyfikacji ICD (Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób WHO) lub amerykańskiej DSM-5.
Najważniejszy podział obejmuje:
- Uzależnienia od substancji psychoaktywnych
- legalnych: alkohol, nikotyna, część leków,
- nielegalnych: opioidy, stymulanty, konopie, nowe substancje psychoaktywne, substancje dysocjacyjne i inne.
- Uzależnienia behawioralne (od czynności)
- uznane w ICD-11 za odrębne zaburzenia: hazard oraz granie w gry, w tym gry wideo,
- opisywane klinicznie, ale niemające odrębnego statusu uzależnienia: kompulsywne korzystanie z internetu i smartfona, zakupoholizm, pracoholizm, kompulsywne objadanie się czy nadmierne ćwiczenia. Kompulsywne zachowania seksualne są w ICD-11 klasyfikowane jako zaburzenie kontroli impulsów.
W terapii rozróżnia się również uzależnienie fizyczne i psychiczne. Pierwsze wiąże się z rozwojem tolerancji oraz występowaniem objawów abstynencyjnych po odstawieniu substancji. Drugie obejmuje przymus, głód oraz sięganie po substancję lub czynność jako sposób radzenia sobie z emocjami. Większość uzależnień od substancji łączy oba składniki, natomiast przy uzależnieniach behawioralnych dominuje komponent psychiczny.
Uzależnienie od alkoholu – najczęstsze uzależnienie od substancji w Polsce
Uzależnienie od alkoholu, potocznie nazywane alkoholizmem, a w terminologii medycznej zespołem zależności alkoholowej, jest najpowszechniejszą przyczyną leczenia odwykowego w Polsce. Według często cytowanych szacunków problem dotyczy kilkuset tysięcy osób, natomiast liczba pijących szkodliwie jest kilkakrotnie większa. Aktualne dane należy sprawdzać w raportach Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.
Charakterystyczne sygnały uzależnienia to:
- picie „na rozluźnienie”, „na sen” lub „na kaca”,
- wzrost tolerancji, czyli potrzeba spożywania coraz większych ilości alkoholu,
- trudności z zakończeniem picia po pierwszym kieliszku,
- drżenie rąk, potliwość, niepokój i bezsenność rano lub po przerwie w piciu,
- ukrywanie alkoholu, picie w samotności i luki w pamięci,
- konflikty rodzinne oraz problemy zawodowe.
Szczególnie niebezpieczny jest alkoholowy zespół abstynencyjny. Nagłe przerwanie długotrwałego, intensywnego picia może wywołać napady drgawkowe i majaczenie alkoholowe (delirium tremens), które bezpośrednio zagraża życiu. Osoby z nasilonymi objawami odstawienia powinny przechodzić detoksykację pod opieką lekarza, a nie próbować samodzielnie odstawić alkohol w domu.
Długotrwałe spożywanie alkoholu może uszkadzać wątrobę, trzustkę, serce, mózg i układ nerwowy. Picie podczas ciąży stwarza również ryzyko wystąpienia u dziecka płodowego zespołu alkoholowego (FAS).
Uzależnienie od nikotyny – od papierosa po saszetki
Uzależnienie szansanawolnosc.pl od nikotyny dotyczy użytkowników tradycyjnych papierosów, e-papierosów, podgrzewanych wyrobów tytoniowych oraz saszetek nikotynowych umieszczanych pod wargą. Coraz więcej osób, szczególnie młodych, uzależnia się od nowszych produktów zawierających nikotynę.
Nikotyna należy do substancji, od których można uzależnić się bardzo szybko. Typowe objawy obejmują:
- sięganie po papierosa lub e-papierosa niedługo po przebudzeniu,
- drażliwość, niepokój, trudności z koncentracją i zwiększony apetyt podczas próby odstawienia,
- dalsze palenie mimo występowania chorób układu oddechowego lub krążenia,
- powtarzające się, nieskuteczne próby rzucenia palenia.
Do oceny stopnia uzależnienia często wykorzystuje się test Fagerströma. Skuteczność rzucania palenia zwiększa połączenie wsparcia psychologicznego z leczeniem farmakologicznym, np. nikotynową terapią zastępczą lub lekami dobranymi przez lekarza.
E-papieros nie jest nieszkodliwym zamiennikiem tradycyjnego papierosa. Niektóre osoby po zmianie sposobu przyjmowania nikotyny używają go częściej niż wcześniej papierosów, ponieważ nie muszą robić przerw na zapalenie. Znaczenie ma również wysokie stężenie nikotyny występujące w części płynów.
Uzależnienie od leków – ciche i często niezauważane
Uzależnienie od leków może rozwijać się stopniowo, początkowo bez świadomości pacjenta. Problem bywa związany z preparatami przepisanymi przez lekarza lub zakupionymi samodzielnie w aptece.
Najczęściej dotyczy:
- leków uspokajających i nasennych z grupy benzodiazepin oraz pokrewnych leków nasennych,
- opioidowych leków przeciwbólowych, np. zawierających tramadol, kodeinę lub oksykodon,
- leków dostępnych bez recepty, nadużywanych w celach odurzających, m.in. preparatów z kodeiną, dekstrometorfanem lub pseudoefedryną.
Sygnały ostrzegawcze to:
- stosowanie leku dłużej lub w większych dawkach, niż zalecił lekarz,
- odwiedzanie kolejnych lekarzy w celu uzyskania dodatkowych recept,
- niepokój, bezsenność i lęk przy próbach odstawienia,
- przyjmowanie preparatu „na zapas” lub „profilaktycznie”.
Nagłe odstawienie benzodiazepin po długotrwałym stosowaniu może wywołać ciężki zespół abstynencyjny, w tym napady drgawkowe. Dlatego takie leki należy odstawiać stopniowo, zgodnie z planem ustalonym z lekarzem.
Niebezpieczne jest również łączenie leków uspokajających lub opioidów z alkoholem. Substancje te mogą wzajemnie nasilać swoje działanie hamujące na układ oddechowy, zwiększając ryzyko depresji oddechowej.
Jakie są uzależnienia od narkotyków i nowych substancji?
Uzależnienia od narkotyków różnią się tempem rozwoju, objawami i rodzajem zagrożeń. Szczególne znaczenie mają opioidy, stymulanty, przetwory konopi oraz nowe substancje psychoaktywne.
Opioidy
Do opioidów należą m.in. heroina, fentanyl i jego pochodne oraz nadużywane leki opioidowe. Substancje te mogą bardzo szybko prowadzić do uzależnienia. Najpoważniejszym zagrożeniem jest przedawkowanie prowadzące do zatrzymania oddechu.
Ryzyko jest szczególnie duże po okresie abstynencji, np. po opuszczeniu ośrodka leczenia uzależnień lub zakładu karnego. W tym czasie tolerancja organizmu na opioidy może być znacznie niższa niż wcześniej.
W leczeniu stosuje się m.in. terapię substytucyjną, prowadzoną w wyspecjalizowanych programach.
Stymulanty
Amfetamina, metamfetamina, kokaina i syntetyczne katynony, w tym mefedron i podobne substancje, działają pobudzająco. Zmniejszają potrzebę snu i ograniczają apetyt.
Uzależnienie od stymulantów ma przede wszystkim charakter psychiczny i wiąże się z silnym głodem substancji. Po okresie używania pojawiają się wyczerpanie, obniżenie nastroju, a niekiedy także myśli samobójcze.
Długotrwałe przyjmowanie stymulantów może prowadzić do psychoz, zaburzeń rytmu serca i udarów.
Przetwory konopi
Marihuana i haszysz bywają postrzegane jako mniej groźne narkotyki, jednak uzależnienie od konopi jest rozpoznawanym zaburzeniem. Ryzyko dotyczy szczególnie osób, które rozpoczynają używanie w okresie nastoletnim i sięgają po te substancje codziennie.
Wśród charakterystycznych objawów wymienia się spadek motywacji, trudności z pamięcią i koncentracją, a także drażliwość oraz bezsenność podczas prób odstawienia.
Produkty o wysokiej zawartości THC zwiększają ryzyko epizodów psychotycznych.
Nowe substancje psychoaktywne i inne
Nowe substancje psychoaktywne, potocznie nazywane dopalaczami, mają często nieznany skład i działanie. Ich używanie wiąże się z dużą nieprzewidywalnością skutków zdrowotnych.
Do innych grup należą substancje dysocjacyjne, np. ketamina, oraz GHB/GBL. Nagłe odstawienie GHB/GBL po regularnym używaniu może prowadzić do ciężkiego i niebezpiecznego zespołu abstynencyjnego. W takich przypadkach szczególnie istotna jest pomoc medyczna.
Wielosubstancyjność
Uzależnienie mieszane wiąże się z używaniem kilku substancji psychoaktywnych, np. stymulantów w połączeniu z alkoholem i lekami nasennymi przyjmowanymi w celu złagodzenia ich działania.
Takie połączenia istotnie zwiększają ryzyko zatrucia. Utrudniają również leczenie, ponieważ mogą prowadzić do występowania kilku zespołów abstynencyjnych, które trzeba uwzględnić podczas planowania terapii.
Jakie są uzależnienia behawioralne, czyli od czynności?
Uzależnienia behawioralne dotyczą zachowań, które same w sobie nie muszą być szkodliwe, jednak z czasem wymykają się spod kontroli. Podobnie jak w uzależnieniach od substancji ważną rolę odgrywa układ nagrody w mózgu. Określona czynność zaczyna służyć przede wszystkim regulowaniu emocji i stopniowo wypiera inne aktywności.
Hazard
Zaburzenie hazardowe należy do najlepiej opisanych uzależnień behawioralnych. Może dotyczyć automatów do gier, zakładów bukmacherskich, kasyn i hazardu internetowego.
Typowe sygnały to:
- zwiększanie stawek w celu osiągnięcia podobnego poziomu emocji,
- próby odgrywania się, czyli dalsze granie w nadziei na odzyskanie przegranych pieniędzy,
- ukrywanie skali problemu i okłamywanie bliskich,
- zaciąganie pożyczek i chwilówek, sprzedawanie rzeczy oraz narastanie zadłużenia.
Hazard online jest szczególnie niebezpieczny ze względu na całodobową dostępność i możliwość szybkiego dokonywania płatności. Mechanizmy przypominające hazard pojawiają się także w niektórych grach komputerowych, np. w płatnych skrzynkach z losową zawartością.
Granie w gry
Zaburzenie związane z graniem rozpoznaje się wtedy, gdy granie przez co najmniej kilka miesięcy zaczyna wypierać inne aktywności, a osoba nie potrafi go ograniczyć mimo ponoszonych konsekwencji.
Mogą pojawić się zaniedbywanie nauki lub pracy, zaburzenia snu, konflikty z bliskimi i wycofanie z relacji społecznych.
Samo spędzanie wielu godzin przy grach nie oznacza uzależnienia. Istotne są utrata kontroli nad zachowaniem i szkody, jakie powoduje ono w codziennym funkcjonowaniu.
Internet, smartfon i media społecznościowe
Problematyczne korzystanie z internetu może przejawiać się ciągłym sprawdzaniem telefonu, niepokojem przy braku dostępu do sieci, przeglądaniem treści w nocy kosztem snu oraz pogorszeniem koncentracji.
ICD-11 nie wyróżnia odrębnej jednostki chorobowej określanej jako uzależnienie od internetu. Problem kompulsywnego korzystania z sieci jest jednak opisywany w badaniach i coraz częściej zgłaszany w poradniach, zwłaszcza w odniesieniu do dzieci i młodzieży.
Zakupy, praca, seks, jedzenie i ćwiczenia
- Zakupoholizm – kompulsywne kupowanie w celu poprawy nastroju, często prowadzące do poczucia winy i problemów finansowych.
- Pracoholizm – przymus pracy kosztem zdrowia, snu i relacji. Bywa społecznie akceptowany, przez co problem może długo pozostawać niezauważony.
- Kompulsywne zachowania seksualne, w tym kompulsywne korzystanie z pornografii – trudności z kontrolowaniem zachowań seksualnych mimo cierpienia i ponoszonych szkód.
- Kompulsywne objadanie się – epizody spożywania dużych ilości jedzenia w krótkim czasie, połączone z poczuciem utraty kontroli. W diagnostyce często jest klasyfikowane jako zaburzenie odżywiania.
- Nadmierne ćwiczenia – podejmowanie treningu mimo kontuzji, wyczerpania i innych obowiązków, z towarzyszącym niepokojem przy każdej przerwie.
Czym jest współuzależnienie i uzależnienia krzyżowe?
Przy omawianiu uzależnień pojawiają się również pojęcia opisujące sytuację bliskich oraz współwystępowanie różnych problemów. Nie wszystkie oznaczają odrębne rodzaje uzależnienia.
Współuzależnienie dotyczy osób bliskich osobie uzależnionej, najczęściej partnerów, rodziców lub dzieci. Polega na podporządkowaniu codziennego życia problemowi drugiej osoby. Może obejmować ciągłe kontrolowanie jej zachowania, tłumaczenie i ukrywanie konsekwencji uzależnienia oraz życie w nieustannym napięciu.
Współuzależnienie nie jest uzależnieniem w sensie medycznym, jednak osoby znajdujące się w takiej sytuacji również mogą potrzebować pomocy. Poradnie leczenia uzależnień prowadzą terapię także dla rodzin.
Uzależnienie krzyżowe oznacza większą podatność osoby uzależnionej od jednej substancji na uzależnienie od innej, działającej w podobny sposób. Przykładem jest zależność od alkoholu i benzodiazepin.
Innym zjawiskiem jest zamiana uzależnień. Osoba, która przestała pić alkohol, może zacząć intensywnie grać, pracować albo sięgać po leki. Terapia powinna uwzględniać to ryzyko.
Podwójna diagnoza oznacza współwystępowanie uzależnienia i innego zaburzenia psychicznego, np. depresji, zaburzeń lękowych, ADHD lub zaburzeń osobowości. Leczenie jest skuteczniejsze, gdy obejmuje oba problemy jednocześnie.
Jak rozpoznać uzależnienie i gdzie szukać pomocy?
Niezależnie od rodzaju uzależnienia najważniejsze sygnały ostrzegawcze to utrata kontroli, rosnące znaczenie substancji lub czynności kosztem innych obszarów życia oraz kontynuowanie mimo szkód.
Jeżeli takie objawy utrzymują się przez dłuższy czas u Ciebie lub bliskiej osoby, wskazana jest konsultacja ze specjalistą.
W Polsce można skorzystać z następujących form pomocy:
- Poradnia leczenia uzależnień lub poradnia terapii uzależnień – leczenie finansowane przez NFZ nie wymaga skierowania. Placówki udzielają również wsparcia osobom współuzależnionym.
- Lekarz rodzinny lub psychiatra – może ocenić stan zdrowia, zaplanować leczenie objawów abstynencyjnych i skierować pacjenta na detoksykację.
- Oddziały detoksykacyjne i ośrodki stacjonarne – zapewniają pomoc w przypadku ciężkich objawów odstawienia oraz wtedy, gdy potrzebna jest intensywna terapia.
- Gminne punkty konsultacyjne działające przy samorządach – oferują pierwszą bezpłatną konsultację i informacje o dostępnych lokalnie formach leczenia.
- Grupy samopomocowe – m.in. Anonimowi Alkoholicy, Anonimowi Narkomani, Anonimowi Hazardziści oraz Al-Anon dla bliskich osób uzależnionych.
- Telefony zaufania i infolinie – aktualne numery można znaleźć na stronie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Dorośli w kryzysie emocjonalnym mogą również skorzystać z bezpłatnego numeru 116 123.
Jak rozmawiać z osobą, u której podejrzewasz uzależnienie?
Rozmowę najlepiej zaplanować na moment, w którym bliska osoba jest trzeźwa i spokojna. Podejmowanie tematu podczas kłótni lub bezpośrednio po trudnym incydencie może utrudnić porozumienie.
Pomaga odwoływanie się do konkretnych sytuacji i własnych uczuć. Zamiast oceniać drugą osobę słowami „jesteś alkoholikiem”, można powiedzieć: „w tym miesiącu trzy razy nie wróciłeś na noc, martwię się”.
Przed rozmową dobrze przygotować konkretną propozycję pomocy, np. adres poradni i możliwy termin konsultacji. Samo stwierdzenie, że druga osoba musi coś zmienić, rzadko prowadzi do podjęcia działania.
Typowe błędy osób bliskich
- Czekanie, aż osoba sięgnie dna – wcześniejsze rozpoczęcie leczenia pozwala ograniczyć straty zdrowotne i rodzinne.
- Spłacanie długów i ukrywanie konsekwencji – może utrwalać problem, ponieważ osoba uzależniona nie doświadcza skutków swojego zachowania.
- Skupianie się wyłącznie na jednej substancji – zaprzestanie picia alkoholu przy równoczesnym nadużywaniu leków nasennych nie oznacza wyzdrowienia, lecz zamianę jednego problemu na inny.
- Samodzielne odtruwanie w domu – przy uzależnieniu od alkoholu, benzodiazepin czy GHB odstawienie bez nadzoru lekarskiego może stanowić zagrożenie życia.
Uzależnienia różnią się objawami, konsekwencjami zdrowotnymi i sposobami leczenia. Pomoc powinna uwzględniać rodzaj substancji lub zachowania, ryzyko związane z odstawieniem i sytuację osoby uzależnionej. Odpowiednio wcześnie rozpoczęta terapia może przynieść trwałą poprawę, szczególnie gdy wsparcie obejmuje również bliskich.
Meta title:
Meta description: Jakie są uzależnienia? Przegląd uzależnień od alkoholu, nikotyny, leków, narkotyków i czynności: hazard, gry, internet. Objawy i pomoc.
Slug URL: /jakie-sa-uzaleznienia
Sugestie linkowania wewnętrznego:
- Co to są uzależnienia? Definicja, rodzaje, objawy i leczenie (anchor: „przewlekłe zaburzenie, w którym człowiek traci kontrolę”).
- Jak wybrać ośrodek leczenia uzależnień? Przewodnik krok po kroku (anchor: „Oddziały detoksykacyjne i ośrodki stacjonarne”).
- Jak otworzyć ośrodek leczenia uzależnień? (anchor: „poradnie leczenia uzależnień prowadzą także terapię dla rodzin”).
Szacunkowa liczba znaków ze spacjami: ok. 15 500
terapeutka uzależnień i współuzależnienia, założycielka ośrodka „Szansa na Wolność”
Jadwiga Lipus jest dyplomowaną terapeutką uzależnień i współuzależnienia z blisko 30-letnim doświadczeniem oraz założycielką ośrodka Szansa na Wolność w Wiśle (RPWDL nr 000000301730). Od listopada 2017 r. kieruje placówką i prowadzi terapię indywidualną oraz grupową.
- Strona www / portfolio
- Rejestr Podmiotów Wykonujących Działalność Leczniczą (RPWDL)
- Panorama Firm
- E-mail: jadwiga.lipus@vp.pl
- Telefon: +48 792 020 244
Ważne jest rozróżnienie między częstym wykonywaniem jakiejś czynności a rzeczywistą utratą kontroli. Nie każdy, kto dużo gra albo pracuje, jest uzależniony.
Przy uzależnieniu od leków szczególnie niepokoi mnie to, że problem może rozwijać się podczas pozornie normalnego leczenia. Warto częściej przypominać o konieczności konsultowania długości stosowania leków nasennych i uspokajających z lekarzem.
Nie wrzucałabym wszystkich zachowań kompulsywnych do jednego worka z uzależnieniami. Skoro ICD-11 inaczej klasyfikuje hazard, granie, kompulsywne zachowania seksualne i zaburzenia odżywiania, to ma znaczenie również dla sposobu szukania pomocy. Potoczne określenia są wygodne, ale mogą zacierać różnice między odrębnymi problemami zdrowotnymi.
Czy osoba uzależniona od benzodiazepin zawsze potrzebuje detoksu w szpitalu, czy możliwe jest bezpieczne odstawianie pod kontrolą lekarza w domu?
Pracoholizm jest chyba jednym z trudniejszych problemów do zauważenia, bo nadmierna praca często spotyka się z pochwałami otoczenia. Dla mnie istotną granicą byłoby zaniedbywanie zdrowia, odpoczynku i relacji, a nie sama liczba przepracowanych godzin.
Najbardziej przydatne jest wskazanie trzech wspólnych sygnałów: utraty kontroli, rosnącego znaczenia substancji lub czynności oraz kontynuowania mimo szkód. To rozsądniejszy punkt wyjścia do rozmowy niż ocenianie kogoś po pojedynczym zachowaniu. Jednocześnie nie traktowałbym takiej listy jako narzędzia do samodzielnego stawiania diagnozy.
Trochę za mało miejsca poświęcono osobom, które mają jednocześnie uzależnienie i depresję albo zaburzenia lękowe. Sama terapia uzależnienia może nie wystarczyć, jeśli drugi problem pozostaje bez odpowiedniej pomocy. Przy wyborze placówki pytałabym więc o współpracę terapeuty z psychiatrą i sposób prowadzenia leczenia przy podwójnej diagnozie.
W przypadku hazardu online zwróciłbym szczególną uwagę na dostępność gry przez całą dobę. Brak konieczności wychodzenia z domu i szybkie płatności mogą utrudniać zauważenie, jak dużo czasu i pieniędzy pochłania problem.
Nie przekonuje mnie traktowanie współuzależnienia jako określenia pasującego do wszystkich bliskich osoby uzależnionej. Każda rodzina funkcjonuje inaczej, a samo pomaganie komuś w trudnej sytuacji nie oznacza jeszcze niezdrowego mechanizmu. Wolałabym więcej przykładów pokazujących różnicę między wspieraniem leczenia a przejmowaniem odpowiedzialności za konsekwencje zachowania drugiej osoby.